Najstarszy widok Barlinka
BARLINEK - Od
zarania do współczesności
Emanuel Lasker - Szachowy Król
z Barlinka
Markowy Barlinek
Rezerwaty w gminie
Barlinek
Warto zobaczyć
Jeziora w gminie
Barlinek Najstarszy
widok Barlinka EB Nr 2/92
Barlinek nie bez powodu zwano kiedyś
„Perłą Pomorza Zachodniego”. Ozdobione zielonymi wyspami płaskie lustro
błękitnego jeziora, szeroka dolina Płoni otoczona wysokimi wzgórzami oraz
malownicze łąki i lasy - jeszcze dziś tworzą ten cudowny krajobraz ciszy i
spokoju. Gdy na Barlinkiem zapada zmierzch stańmy nad brzegiem jeziora, by w
minucie przedwieczornej ciszy i w zadumie porównać dawno zapomniany obraz
miasta. Oto mały rysunek.
Najstarszy znany sztych przedstawiający Barlinek w kształcie sprzed niespełna
czterech stuleci. Wykonał go słynny Mateusz Merian (Starszy, 1593 - 1650)
i zamieścił w dziele „Topographia Electoratus Brandenburgii et Ducatus
Pomeraniae”, wydanym po jego śmierci około 1652 roku. Twórca tego
unikalnego starodruku pochodził ze znanej rodziny szwajcarskich rytowników.
Urodził się w 1593 roku w Bazylei. Pierwsze nauki pobierał u Dietricha Meyera
w Zurichu i Teodora de Bry w Oppenheim. Ożenił się z piękną ponoć córką
swego ostatniego nauczyciela i osiadł na stałe we Frankfurcie nad Menem.
Małżeństwem byli bardzo udanym. Doczekali się 5 córek i 3 synów. We Frankfurcie
handlował Merian dziełami sztuki a od 162 roku prowadził tam zakład wydawnictw
kartograficznych. Wydawał liczne prace zawierające mapy, plany i widoki wielu
miast europejskich, do których miedzioryty przeważnie sam wykonywał. Najbardziej
znane dzieło to „Theatrum Europaeum”, wydane we Frankfurcie
w 30 tomach, na przestrzeni lat od 1642 do 1688. Było to najważniejsze
opracowanie topograficzne XVII wieku. Ponieważ Merian zmarł w 1650 roku, część
prac wydali jego spadkobiercy. „Algemaine Deutsche Biographie”
wymienia aż 7 znanych potomków wielkiego rytownika, w tym również kobiety.
Najsłynniejszym z nich był jeden z synów - także Mateusz zwany
Młodszym (1621 - 1687), który kontynuował rozpoczęte przez ojca dzieło. Dla
nas najbardziej interesująca jest wspomniana „Topographia” zawierająca wizerunki
sąsiednich miast, w tym także Barlinka i opatrzona tekstami M. Zeillera.
Przyglądając się uważnie sztychowi intryguje pytanie skąd spoglądał Merian na
miasto wykonując rysunek. Po głębszym zastanowieniu można przyjąć, że stanowisko
swoje obrał w rejonie obecnego stadionu lub na górce przy Plaży Miejskiej.
Wzniesienie z prawej strony u dołu byłoby więc budzącym grozę Galgenbergiem,
czyli Górą Wisielców. W jednej z dwu tajemniczych postaci na pierwszym
planie domyślić się można samego Mateusza Meriana. W taki bowiem sposób zwykł on
sygnować swoje prace. Druga postać to z pewnością jakiś barlinecki mieszczanin -
bo któż by inny - pozujący Merianowi do szkicu. Strój i pełna godności postawa
wskazuje na kogoś niepośledniego. Może jest to nawet któryś z rajców miejskich ?
Szerokie kapelusze na głowach obydwu, tak charakterystyczne dla epoki baroku,
mogły być wytworem znanego w Barlinku cechu kapeluszników. Tak samo okrywające
ich długie opończe - pochodzą zapewne z warsztatów niemniej znanego cechu
sukienników. Obydwaj - jak widać na rysunku - zwróceni są w stronę miasta i
zajęci żywą rozmową. Postać z podniesioną w symbolicznym geście laską jakby
pokazywała coś lub objaśniała. W takiej właśnie pozie uchwycił Merian owego
mieszczanina, będącego zapewne jego przewodnikiem po nieznanym mu mieście. W
momencie utrwalonym przez rytownika uwagę rozmówców zajmuje samotne wyniosłe
wzgórze leżące poza obrębem murów miejskich. Strome zbocza tego wzgórza wspinają
się ponad dachy zabudowań miejskich. W południowy stok góry wtopione stoją dwa
okazałe budynki opatrzone inskrypcją autora „Der Rittersitz”, tj.
„Siedziba Rycerska”. Ów masywny pagór - to dzisiejsza, o blisko połowę
niższa niż wówczas - Żydowska Góra, wtedy stanowiąca własność rycerskiego
rodu von Tobel. Na niej właśnie w roku 1577 kapitan Veit von Tobel
wybudował swój zameczek, zwany Tobelhof (dwór Tobelów). Tę samą nazwę
Tobelhof - nosiło później obecne Moczkowo dokąd, a nawet dalej (Brunki)
rozciągały się włości tego zamożnego rodu. W latach międzywojennych pamiątką po
tej rodzinie była „Cafe Tobelhof” leżąca przy ulicy Gorzowskiej.
Przesuwając wzrok w prawo napotykamy kilka budynków tworzących Przedmieście
Myśliborskie, które z miastem łączy dziwna budowla. Przepruta wysokim,
sklepionym łukowo otworem wygląda na przejście lub przejazd. Ale
najprawdopodobniej jest to most kończący szyję bramną, przerzucony nad kanałem
wypływającym z Żabiego Bagna. Szyja bramna - w znacznej części
niewidoczna - biegnie aż do czworokątnej wieży. Zasłaniający ją odcinek murów i
skrajna czatownia, to wynik niezborności perspektywicznej panoramy Meriana. Owa
wyższa od czatowni wieża to Brama Myśliborska, zakończona schodkowymi
szczytami i dwuspadowym dachem. Na wąskim przesmyku między brzegami a murami
snują się jacyś ludzie, umyślnie umieszczeni przez mistrza dla oddania skali
rysunku. W zestawieniu z owymi postaciami ocenić można dopiero wielkość murów,
które - jak wiemy ze źródeł pisanych - miały 7 metrów wysokości. Wąski pas
brzegu ujawnia przy okazji wyższy stan wody w jeziorze niż to jest obecnie.
Średniowieczne mury otaczające miasto poprzetykanę są gęsto basztami i
czatowniami. W jednej z baszt łatwo rozpoznać Furtę Wodną, nie bez powodu
zwaną Wielką. Zamykała ona dawniej ulicę Wylotową. Wędrując w prawo
wzdłuż murów wzrok widza przyciąga okazała wieża, wystająca o kilka kondygnacji
ponad mury miejskie. Schodkowym zakończeniem szczytów i wysokim dwuspadowym
dachem przypomina ona Bramę Myśliborską. Jest to jej znakomita siostra -
Brama Młyńska. Znacznie od tej pierwszej wyższa i chyba trochę starsza. Poza
murami miasta widnieją dwa budynki o konstrukcji ryglowej. Są to
najprawdopodobniej zabudowania owczarni, gdyż szpital św. Jerzego leżał bardziej
na prawo od nich, w głębi dzisiejszej ulicy Strzeleckiej (poza kadrem).
Niewidoczne są też zabudowania Młyna Przedniego, który niewątpliwie istniał w
tym okresie - dotrwał przecież do naszych czasów. Wewnątrz miasta wraca uwagę
okazały gotycki kościół. Korpus świątyni - krótszej niż dzisiejsza -
przykryty jest dwuspadowym dachem a jej ściany zdobią wysokie ostrołukowe okna,
wypełnione zapewne witrażami. Wieloboczne zamknięte prezbiterium kończy nad
dachem gotycka sterczyna. Ponad dach strzelają dwie nierównej wysokości wieże.
Czworoboczna, romańska wieża południowa wystaje ponad kalenicę korpusu nawy i
przykryta jest niskim namiotowym dachem. Znacznie wyższa i okazalsza jest wieża
północna. Sześcioboczny trzon tej wieży zwieńczony jest już barokowym hełmem, co
świadczyć może o jej niedawnej przebudowie. Pośrodku miasta, ponad dachami
otaczających domów góruje ratusz, oznaczony napisem „Rathaus”.
Przykryty jest dwuspadowym dachem, zwieńczonym smukłą wieloboczną wieżyczką ze
strzelistym iglicowym daszkiem. Widoczna od strony jeziora, wypełniona oknami
ściana odpowiada zapewne elewacji bocznej ratusza. Między ratuszem a kościołem
widnieje budynek z wysokimi schodkowymi szczytami, o którym nic pewnego
powiedzieć nie potrafimy. Nie wydaje się jednak, żeby przylegał on do kościoła.
Może jest to dom jakiegoś patrycjusza miejskiego ?. Po przeciwległej stronie
miasta zwracają uwagę wspinające się na grzbiet Golgoty potężne mury, z
widoczną w oddali wieżą obronną, bliźniaczo podobną do Wielkiej Furty Wodnej.
Terem między miastem a owymi fortyfikacjami jest niezabudowany. Oznaczać może to
niedawne wybudowanie tej linii obwarowań albo też pustka owa jest wynikiem
jakichś działań wojennych a najprawdopodobniej pożaru. Działki w obrębie murów
były zbyt cenne, ażeby mogły leżeć dłużej niezabudowane. Daleko za miastem
widnieje wspinający się wysoko teren, u swego podnóża i z lewej strony horyzontu
zadrzewiony. Widoczne są też pnące się w górę drogi do Lipian i Jesionowa.
Należy postawić teraz pytanie, kiedy powstał ten najstarszy widok miasta. Datę
tę można w przybliżeniu ustalić analizując historię Barlinka. Wiadomo, że
barlinecki ratusz spłonął „do gruntu” 16 czerwca 1617 roku. W następnych latach,
z powodu straszliwych wydarzeń wojny trzydziestoletniej (1618 - 1648), jego
odbudowa była niemożliwa. Miasto podczas tej wojny poniosło tak wielkie straty,
że dopiero 18 maja 1694 roku Rada Miejska zawarła układ z burmistrzem
Andreasem Wegenerem dotyczący budowy nowego ratusza. Wzniesiona w wyniku
tego układu budowla była własnością burmistrza i stała pośrodku rynku aż do 1852
roku. Z kolei widoczny na sztychu gotycki kościół spłonął 14 lipca 1608 roku.
Spaliła się wówczas widoczna na rysunku wieża z romańskim dachem. Oprócz wieży
kościelnej pożar strawił wtedy znaczną część miasta. Rozmiar strat musiał być
ogromny a pożogę w owym roku szczegółowo opisywał Michał Abel w swym długim
dystychu. Znany przedwojenny badacz dziejów Barlinka - Paul Krause, nas
łamach czasopisma Neumarkt zaryzykował stwierdzenie, że rysunek
Meriana powstał jeszcze przed zniszczeniem romańskiej wieży kościoła, a więc
przed 1608 rokiem. Biografowie Meriana podają, że słynny sztychownik wykonał swe
pierwsze prace mając 16 lat. Ponieważ w 1608 roku Merian ukończył dopiero 15 lat
życia, ta wersja wydaje się mało prawdopodobna. Skoro tak, musiał przebywać w
Barlinku między 1608 a 1617 rokiem, ze wskazaniem na ostatnią z podanych dat,
tj. 1617 - rok pożaru ratusza. Merian miałby wtedy 24 lata, a spaloną wieżę
kościoła zdążono zapewne odbudować i pokryć nowym dachem, zachowując jednak jej
romański kształt. Bez większego ryzyka można przyjąć, że pierwszy widok
Barlinka powstał na krótko przed 1617 rokiem.
Kazimierz
Hoffmann
Zbigniew Miler
EB Nr 2/92
|